«اینترنت ملی» اصطلاحی است که معمولاً در زمان قطعی یا محدودیت اینترنت بیشتر شنیده می‌شود. عنوان رسمی آن شبکه ملی اطلاعات است: لایه‌ای از زیرساخت ارتباطی کشور که ترافیک بین کاربران و سرویس‌های داخلی را بدون عبور از مرزها جابه‌جا می‌کند. در این مقاله، بدون ورود به بحث‌های سیاسی، این شبکه را از نگاه فنی بررسی می‌کنیم: چطور کار می‌کند، با اینترنت بین‌الملل چه تفاوتی دارد و برای صاحبان سایت و سرور چه معنایی دارد.
فهرست مطالب
شبکه ملی اطلاعات چیست؟
شبکه ملی اطلاعات به مجموعه زیرساخت‌های ارتباطی، دیتاسنترها و سرویس‌هایی گفته می‌شود که داخل مرزهای کشور قرار دارند و ترافیک میان آن‌ها در داخل کشور مسیریابی می‌شود. این مفهوم در قوانین برنامه توسعه کشور از اوایل دهه ۱۳۹۰ مطرح شد و در سال‌های بعد با توسعه شبکه انتقال، دیتاسنترهای داخلی و سرویس‌های بومی گسترش یافت.
از دید یک کاربر، شبکه ملی اطلاعات جدا از اینترنت نیست؛ همان اتصال خانگی یا موبایل است. تفاوت در مسیر ترافیک است: وقتی کاربر به سایتی دسترسی پیدا می‌کند که سرورش در ایران است، ترافیک از شبکه داخلی عبور می‌کند و از درگاه‌های ارتباطی مرزی نمی‌گذرد.
ساختار فنی؛ ترافیک داخلی چطور جابه‌جا می‌شود؟
به زبان ساده، شبکه ارتباطی کشور از چند لایه تشکیل شده است:
- اپراتورهای دسترسی: شرکت‌های ارائه‌دهنده اینترنت ثابت و همراه که کاربران نهایی را به شبکه وصل می‌کنند.
- دیتاسنترها: محل استقرار سرورهای سایت‌ها، اپلیکیشن‌ها، بانک‌ها و سرویس‌های دولتی و خصوصی داخلی.
- شبکه انتقال و نقاط تبادل ترافیک: بستری که اپراتورها و دیتاسنترها را به هم وصل می‌کند تا ترافیک داخلی مستقیماً بین آن‌ها رد و بدل شود.
- درگاه‌های بین‌الملل: نقاط اتصال شبکه کشور به اینترنت جهانی. ترافیک به مقصد سرورهای خارجی فقط از این درگاه‌ها عبور می‌کند.
وقتی مبدأ و مقصد هر دو داخل کشور باشند، مسیر کوتاه‌تر است، پینگ پایین‌تری دارد و ظرفیت درگاه‌های بین‌الملل مصرف نمی‌شود. تفاوت عملی این دو مسیر را در ترافیک داخلی و بین‌الملل بررسی کرده‌ایم.
تفاوت با اینترنت بین‌الملل
| ویژگی | شبکه ملی (ترافیک داخلی) | اینترنت بین‌الملل |
|---|---|---|
| محل سرور مقصد | داخل کشور | خارج از کشور |
| مسیر عبور | شبکه انتقال داخلی | درگاه‌های ارتباطی مرزی |
| پینگ معمول از داخل ایران | چند میلی‌ثانیه تا چند ده میلی‌ثانیه | معمولاً از حدود ۶۰ میلی‌ثانیه به بالا، بسته به مقصد |
| تعرفه برای کاربر | در بسیاری از بسته‌ها کمتر | تعرفه کامل |
| در زمان محدودیت بین‌الملل | معمولاً برقرار | قطع یا به‌شدت محدود |
در قطع ارتباط بین‌الملل چه چیزی کار می‌کند؟
در محدودیت‌های گسترده چند سال اخیر، از جمله آبان ۱۳۹۸ و خرداد ۱۴۰۴، الگوی کلی این بوده است که دسترسی به سرورهای خارجی قطع یا شدیداً محدود شده و سرویس‌هایی که کاملاً روی زیرساخت داخلی میزبانی می‌شدند، با شدت و کیفیت متفاوت، در دسترس مانده‌اند. معمولاً این دسته‌ها برقرار می‌مانند:
- بانکداری الکترونیک، شبکه پرداخت و درگاه‌های پرداخت داخلی
- سرویس‌های دولتی و عمومی که روی دیتاسنترهای داخلی هستند
- فروشگاه‌های اینترنتی، سایت‌ها و اپلیکیشن‌هایی که سرور، DNS و منابعشان داخلی است
- پیام‌رسان‌ها، موتورهای جست‌وجو، نقشه و سرویس‌های ویدیویی داخلی
- سرویس‌های پیامک و تماس
در مقابل، هر سرویسی که سرورش خارج از کشور است، مثل ایمیل‌های خارجی، شبکه‌های اجتماعی خارجی، مخازن نرم‌افزار، سرویس‌های ابری خارجی و APIهای بین‌المللی، در دسترس نیست. شدت و مدت محدودیت در هر رویداد متفاوت بوده و نمی‌توان آن را از پیش با قطعیت پیش‌بینی کرد؛ به همین دلیل آمادگی پیشاپیش اهمیت دارد.
وابستگی‌های پنهان به خارج
«داخلی بودن سرور» برای در دسترس ماندن کافی نیست. بسیاری از سایت‌ها با وجود سرور داخلی در قطعی از کار می‌افتند، چون یکی از این حلقه‌ها خارجی است:
- DNS: اگر Nameserverهای دامنه خارجی باشند، دامنه برای کاربر داخلی resolve نمی‌شود.
- منابع صفحه: فونت گوگل، reCAPTCHA و کتابخانه‌های CDN خارجی بارگذاری صفحه را متوقف می‌کنند.
- APIهای سمت سرور: سرویس‌های خارجی ارسال ایمیل، احراز هویت یا پردازش که در هر درخواست صدا زده می‌شوند.
- نگهداری سرور: تمدید SSL، مخازن پکیج، Docker Hub و GitHub.
جزئیات اصلاح سمت سایت در حذف وابستگی‌های خارجی سایت و سمت سرور در چک‌لیست سرور مجازی در قطعی اینترنت آمده است.
برای کسب‌وکارهای آنلاین چه معنایی دارد؟
- مخاطب داخلی، سرور داخلی: اگر مشتریان شما در ایران هستند، سرور اصلی، DNS و منابع سایت را داخل کشور نگه دارید. مقایسه در VPS ایران یا خارج.
- مخاطب خارجی یا ابزارهای بین‌المللی: برای سرویس‌هایی که به اینترنت جهانی نیاز دارند، سرور خارج لازم است؛ اما سرویس داخلی نباید به آن وابسته باشد. معماری مناسب در سرور ایران و خارج با هم.
- نسخه داخلی داده‌ها: بکاپ، کد و Imageهای مورد نیاز را داخل کشور هم نگه دارید تا در قطعی بتوانید سرویس را بازیابی یا بازسازی کنید.
- کانال ارتباطی جایگزین: برای اطلاع‌رسانی به مشتریان، پیامک و کانال‌های داخلی را آماده داشته باشید.
سوالات متداول
اینترنت ملی و شبکه ملی اطلاعات یکی هستند؟
در گفت‌وگوی روزمره بله. «شبکه ملی اطلاعات» عنوان رسمی است و «اینترنت ملی» اصطلاح رایج برای همان بخش داخلی شبکه است.
چطور بفهمم سایتی روی شبکه داخلی است؟
محل IP سرور را با ابزارهای Whois یا GeoIP بررسی کنید و ببینید Nameserverها و منابع اصلی صفحه هم داخلی‌اند یا نه. سرور داخلی به‌تنهایی کافی نیست.
آیا سرور خارج در زمان قطعی برای کاربران ایرانی قابل دسترس است؟
در قطعی کامل ارتباط بین‌الملل، خیر. در محدودیت‌های جزئی ممکن است با کیفیت پایین یا به‌صورت ناپایدار در دسترس باشد.
سرور داخلی می‌تواند به سرور خارجی وصل شود؟
در شرایط عادی بله. در زمان قطع ارتباط بین‌الملل، اتصال سرور داخلی به مقصدهای خارجی هم برقرار نمی‌شود؛ به همین دلیل هماهنگی و تکثیر داده بین دو طرف باید برای این حالت طراحی شود.
زیرساخت در دیتاسنتر داخلی
برای میزبانی سرویس روی شبکه داخلی، سرور مجازی ایران یا کولوکیشن سرور در دیتاسنتر تراست هاست را ببینید.
